ตำนานแมง 4 หู 5 ตา เป็นสัตว์ในตำนาน มีเรื่องเล่าอยู่ในต้นกำเนิดประวัติการสร้างวัดพระธาตุดอยเขาควาย แมง 4 หู 5 ตา นี้ มีลักษณะตัวดำ ต่ำอ้วน ขนยาวคล้ายหมี กินถ่านไฟแดงร้อนๆเป็นอาหาร ขี้เป็นทองคำ อาศัยอยู่ในถ้ำดอยเขาควาย นอกจากนั้นเรื่องของแมง 4 หู 5 ตา ก็ได้กลายเป็นตำนานที่เป็นสาเหตุให้ผู้ชายหลงรักเมียน้อยมากกว่าเมียหลวงด้วย
ตำนานโดยย่อของ แมง 4 หู 5 ตา มีดังนี้
นานมาแล้วเมืองพันธุมะตินคร มีพ่อลูกคู่หนึ่งซึ่งใช้ชีวิตอยู่อย่างลำบากอนาถา แต่เป็นครอบครัวที่ตั้งในศีลธรรม อดทนอดกลั้นทำมาหาเลี้ยงชชีพ ครั้นที่ฝ่ายพ่อล้มป่วยหนักได้ฝากฝังให้ลูกชายให้เอาศพไปฝังไว้ในป่า แล้วให้เอากระโหลกพ่อมากราบไหว้โดยลากไว้บนดอยแห่งหนึ่ง หากกระโหลกติดที่ไหนให้ใส่บ่วงแร้วเครื่องดักสัตว์ไว้ตรงนั้นด้วย ฝ่ายลูกชายชื่ออ้ายทุกคตะก็ได้ทำตามทุกประการจนบ่วงแร้วติดได้สัตว์ประหลาดชนิดหนึ่งเรียกว่า แมง 4 หู 5 ตา ปรากฏว่าสัตว์ชนิดนี้กินถ่านไฟแดงและอุจจาระออกเป็นทองคำ ลูกชายจึงได้นำทองคำมาเก็บสะสมไว้ใต้ดินทุกๆวันจนเต็มพื้นที่บ้าน
ต่อมาเจ้าผู้ครองเมืองพันธุมะตินครได้ประกาศให้ทุกคนรู้ทั่้วคนว่าหากอยากอภิเษกกับธิดาผู้เลอโฉมให้ทำรางน้ำที่ทำด้วยทองคำก่ายมาจนถึงประสาทราชวังจึงจะยกธิดาให้ ฝ่ายอ้ายทุกคตะผู้นั้นจึงได้นำทองคำที่สะสมไว้ทำเป็นรางจนถึงราชวัง ในที่สุดเจ้าผู้ครองจึงยกธิดาให้พร้อมถามถึงสาเหตุที่มาของทองคำ ครั้นพอพบว่าเป็นเพราะ แมง 4 หู 5 ตา จึงโลภอยากเลี้ยงไว้ เมื่อ แมง 4 หู 5 ตา กลัวเจ้าเมืองได้หลุดหนีไปยังถ้ำแห่งหนึ่ง เจ้าเมืองจึงได้ติดตามไป ปรากฏว่าถ้ำปิดขังเจ้าเมืองออกไม่ได้ เจ้าผู้ครองเมืองจึงได้สั่งลาผ่านทางรูป่องช่องเท่าตาเดียว แล้วให้เรียยกมเหสีทั้ง 7 คนมาตัดสละลือมความอายยืนถ่างขาเปิดผ้าถุงให้เห็นอวัยวะเพศเพื่อที่จะได้เห็นสรีระของมเหสีทุกคนเป็นครั้งสุดท้าย ไม่มีมเหสีคนไหนยอมทำตาม ยกเว้นมเหสีคนที่ 7 ที่ยอมทำทันใดนั้นถ้ำได้เปิดออกอีกครั้ง เจ้าผู้ครองเมืองจึงออกจากปากถ้ำนั้นได้พร้อมรำพึงรำพันว่าจะรักเมียน้อยมากกว่าเมียหลวง และตั้งแต่นั้นเป็นต้นมาคนเราก็รักเมียน้อยมากกว่าเมียหลวง
ต่อมาไม่นานเจ้าผู้ครองเมืองได้สละราชสมบัติให้อ้ายทุกคตะ ทรงพระนามว่า “พระยาธรรมมิกะราช” ปกครองไพร่ฟ้าประชาชนให้เป็นสุขถ้วนหน้า นอกจากนั้นทรงมีความศรัทธาในพุทธศาสนา จึงได้สร้างวัดพระธาตุดอยเขาควายแก้วขึ้น ในฐานะที่เคยได้สัตว์ประหลาด แมง 4 หู 5 ตา ที่ถ้ำดอยเขาควายแห่งนี้
ใครที่มาที่วัดพระธาตุดอยเขาควายจะได้เห็นรูปปั้นแมง 4 หู 5 ตา ภายนอกวัดและภายในวัด โดยเรื่องเล่าแมง 4 หู 5 ตา ได้กลายเป็นเรื่องเล่าขานการแสดงการละเล่นให้เด็กๆได้กลัวปนสนุกแมง 4 หู 5 ตา นี้ นอกจากนั้นก็ยังมีข่าวอยู่เนืองๆว่ามีผู้ได้พบเห็น แมง 4 หู 5 ตา นี้จริงๆ
